Η «Μήδεια» του Ευριπίδη είναι από εκείνα τα έργα που δύσκολα τελειώνουν όταν πέσει η αυλαία. Ίσως γιατί δεν μιλά μόνο για μια γυναίκα που προδόθηκε και εκδικήθηκε. Μιλά για το σημείο εκείνο όπου ο έρωτας, η απώλεια, η ταπείνωση και η ανάγκη να μη διαγραφεί κανείς από τη μνήμη του άλλου μπορούν να οδηγήσουν τον άνθρωπο σε μια πράξη από την οποία δεν υπάρχει επιστροφή.
Αυτό ακριβώς φαίνεται να ενδιαφέρει τον Νικήτα Μιλιβόγεβιτς στη δική του «Μήδεια», που είδαμε στο Θέατρο Βράχων στον Βύρωνα. Δεν επιχειρεί μια ακόμη πιστή αναπαράσταση της ευριπίδειας τραγωδίας. Παίρνει το αρχαίο κείμενο και το μετακινεί σε έναν χώρο πολύ πιο εσωτερικό, σκοτεινό και ψυχολογικό. Η παράσταση μοιάζει περισσότερο με μια μνήμη που επιστρέφει ξανά και ξανά παρά με μια ιστορία που εξελίσσεται γραμμικά.
Και αυτή είναι ίσως η πιο ενδιαφέρουσα σκηνοθετική επιλογή της παράστασης. Ο Μιλιβόγεβιτς δεν ενδιαφέρεται μόνο για το «τι έκανε» η Μήδεια, αλλά για το πώς έφτασε μέχρι εκεί. Η Μήδεια έχει εγκαταλείψει την πατρίδα της, την οικογένειά της και ολόκληρη την προηγούμενη ζωή της για τον Ιάσονα. Εκείνος δεν είναι απλώς ένας άνδρας που την εγκαταλείπει. Είναι ο άνθρωπος γύρω από τον οποίο έχει χτίσει ολόκληρη την ταυτότητά της. Όταν την προδίδει, δεν χάνει μόνο έναν έρωτα. Χάνει το νόημα όλων όσων θυσίασε για αυτόν.
Ο Ιάσονας, αντίθετα, μπορεί να αντιμετωπίσει τον γάμο σχεδόν σαν μια στρατηγική κοινωνική επιλογή. Εκεί βρίσκεται μια από τις μεγάλες συγκρούσεις του έργου: από τη μία ο άνθρωπος που αντιλαμβάνεται τον έρωτα ως απόλυτη δέσμευση και από την άλλη εκείνος που τον υποτάσσει στη λογική του συμφέροντος. Η Μήδεια δεν μπορεί να δεχτεί ότι η κοινή τους ιστορία μπορεί απλώς να ακυρωθεί. Και έτσι η εκδίκηση γίνεται ένας φρικτός τρόπος για να εξασφαλίσει ότι δεν θα μπορέσει να ξεχαστεί.
Εδώ βρίσκεται και η μεγάλη δύναμη της Καρυοφυλλιάς Καραμπέτη.
Η ερμηνεία της δεν στηρίζεται στην εύκολη εξωστρέφεια, στις κραυγές ή σε μια διαρκή θεατρική ένταση. Το αντίθετο. Είναι μια Μήδεια που μοιάζει να καίγεται εσωτερικά πολύ πριν αρχίσει να καίει οτιδήποτε γύρω της. Το βλέμμα, η φωνή, το σώμα, αλλά κυρίως οι σιωπές της δημιουργούν την αίσθηση ότι παρακολουθούμε έναν άνθρωπο να μετακινείται αργά από τον πόνο στην απόφαση και από την απόφαση στο αμετάκλητο. Επιστρέφοντας στον ρόλο σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά την πρώτη της Μήδεια, δεν αναπαράγει μια παλιά επιτυχία. Τον ξανασυναντά από μια διαφορετική ηλικιακή και υπαρξιακή θέση.
Και ο υπόλοιπος θίασος λειτουργεί πολύ ουσιαστικά γύρω της. Ο Λάζαρος Γεωργακόπουλος ως Ιάσονας αποδίδει με ψυχραιμία έναν άνθρωπο που προσπαθεί να παρουσιάσει την προδοσία του ως λογική και αναγκαία επιλογή. Αυτή ακριβώς η ψυχρότητα κάνει τη σύγκρουσή του με τη Μήδεια ακόμη πιο έντονη. Ο Άρης Λεμπεσόπουλος δίνει στον δικό του ρόλο στιβαρότητα και κύρος, λειτουργώντας ως αντίβαρο στην ολοένα μεγαλύτερη συναισθηματική αποσύνθεση της ηρωίδας. Ο Τάσος
Σωτηράκης και ο Διονύσης Πιφέας συμπληρώνουν με συνέπεια τον δραματικό κόσμο της παράστασης, χωρίς υπερβολές και χωρίς να αποσπούν την προσοχή από τον κεντρικό άξονα.
Ιδιαίτερη αναφορά αξίζει στη Ρένη Πιττακή, στον ρόλο της Τροφού. Η παρουσία της έχει κάτι βαθιά ανθρώπινο. Δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που αφηγείται ή σχολιάζει όσα συμβαίνουν. Γίνεται σχεδόν η φωνή της συνείδησης, εκείνη που αντιλαμβάνεται από νωρίς ότι η κατάσταση ξεφεύγει από τα ανθρώπινα όρια. Η Πιττακή προσθέτει στην παράσταση μια διαφορετική ποιότητα: λιγότερο εκρηκτική, αλλά πολύ ουσιαστική, σαν να κουβαλά πάνω της τη γνώση του επερχόμενου κακού. Η ίδια η παραγωγή παρουσιάζει την Τροφό ως φορέα της μνήμης και της συνείδησης της τραγωδίας.
Και βέβαια, ξεχωριστή θέση έχει ο Χορός. Δεν λειτουργεί απλώς ως σχολιαστής της δράσης, όπως συχνά συμβαίνει στις σύγχρονες παρουσιάσεις του αρχαίου δράματος. Εδώ μοιάζει να γίνεται προέκταση του εσωτερικού κόσμου της Μήδειας. Οι μάσκες που φορούν οι ηθοποιοί ενισχύουν αυτή την αίσθηση. Είναι από τα πιο χαρακτηριστικά εικαστικά στοιχεία της παράστασης και δημιουργούν μορφές που μοιάζουν άλλοτε με πρόσωπα της μνήμης και άλλοτε με δαίμονες που καταδιώκουν την ηρωίδα. Ο Χορός δεν βρίσκεται απλώς απέναντί της. Σαν να βρίσκεται μέσα της.
Εξαιρετικά λειτουργούν και τα κοστούμια. Δεν επιχειρούν μια μουσειακή αναπαράσταση της αρχαιότητας, αλλά δημιουργούν έναν κόσμο τελετουργικό και διαχρονικό. Μαζί με τις μάσκες, τη σκηνογραφία και τους φωτισμούς, μεταφέρουν την παράσταση από τον ρεαλισμό σε έναν χώρο σχεδόν ονειρικό, όπου το παρελθόν και το παρόν μπλέκονται. Είναι μια επιλογή που ταιριάζει απόλυτα στη σκηνοθετική αντίληψη του Μιλιβόγεβιτς.
Και ύστερα έρχεται το τέλος.
Στον Ευριπίδη, μετά την παιδοκτονία, η Μήδεια αποχωρεί πάνω στο άρμα του Ήλιου, σε μια σχεδόν μεταφυσική εικόνα. Ο Μιλιβόγεβιτς κάνει κάτι πολύ διαφορετικό και, κατά τη γνώμη μου, πολύ πιο ανθρώπινο και σκληρό. Δεν την αφήνει να φύγει.
Η Μήδεια μένει μέσα στη φωτιά που η ίδια δημιούργησε. Δεν ανυψώνεται πάνω από την ανθρώπινη μοίρα της. Δεν αποκτά μια θεϊκή έξοδο. Παραμένει θαμμένη μέσα στην ίδια την καταστροφή της.
Και εκεί αλλάζει ουσιαστικά το νόημα της κάθαρσης. Δεν υπάρχει λύτρωση. Υπάρχει εγκλωβισμός.
Η Μήδεια δεν τιμωρείται απλώς από τους άλλους. Τιμωρείται από το γεγονός ότι πέτυχε ακριβώς αυτό που ήθελε. Δεν άφησε τον Ιάσονα να ξεχάσει. Τον κατέστρεψε. Αλλά για να το πετύχει, κατέστρεψε και τον εαυτό της. Η εκδίκηση έγινε τόσο ολοκληρωτική, ώστε δεν έμεινε τίποτα όρθιο ούτε για εκείνη.
Και ίσως αυτό είναι που μένει περισσότερο φεύγοντας από την παράσταση.
Η «Μήδεια» δεν είναι τελικά μια ιστορία για το πόσο μακριά μπορεί να φτάσει ένας άνθρωπος όταν θυμώνει. Είναι μια ιστορία για το τι συμβαίνει όταν ο άνθρωπος δεν μπορεί να πενθήσει. Όταν δεν μπορεί να αποδεχτεί ότι κάτι τελείωσε. Όταν η απώλεια δεν γίνεται μνήμη αλλά εμμονή. Τότε το παρελθόν δεν περνά. Επιστρέφει, καταλαμβάνει το παρόν και ζητά να πληρωθεί.
Η Μήδεια θέλει να γίνει αδύνατο να ξεχαστεί. Και το πετυχαίνει με τον χειρότερο δυνατό τρόπο.
Ίσως, τελικά, εκεί βρίσκεται και η δύναμη αυτής της παράστασης. Δεν μας ζητά να αποφασίσουμε αν η Μήδεια είναι «καλή» ή «κακή». Μας βάζει μπροστά σε κάτι πολύ πιο άβολο: πόσο εύκολα ένας άνθρωπος μπορεί να γίνει θύμα και θύτης ταυτόχρονα. Πόσο λεπτή μπορεί να γίνει η γραμμή ανάμεσα στην ανάγκη για δικαιοσύνη και στην ανάγκη για εκδίκηση. Και πόσο καταστροφικό γίνεται το πάθος όταν ο άλλος παύει να είναι άνθρωπος και μετατρέπεται σε ολόκληρο το νόημα της ύπαρξής μας.
Η Μήδεια φεύγει από τη σκηνή χωρίς πραγματικά να φύγει.
Μένει μέσα στη φωτιά της, στις μάσκες του Χορού, στις σιωπές της Καραμπέτη και κυρίως σε εκείνο το ενοχλητικό ερώτημα που δεν απαντιέται εύκολα:
Μπορούμε να κατανοήσουμε έναν άνθρωπο χωρίς να δικαιολογήσουμε αυτό που έκανε;
Η παράσταση τελειώνει. Η Μήδεια, όμως, όχι.
Συντελεστές
Σκηνοθεσία: Nikita Milivojević Μετάφραση: Γιώργος Μπλάνας Σκηνογραφία: Σωτήρης Μελανός Πρωτότυπη μουσική / δραματουργία: Δημήτρης Καμαρωτός Κίνηση: Amalia Bennett Ενδυματολόγος: Βασιλική Σύρμα Σχεδιασμός Φωτισμών: Νίκος Βλασόπουλος Σχεδιασμός Ήχου: Κώστας Μπώκος Μετάφραση στα Σέρβικα: Natasa Mijatovic Βοηθοί σκηνοθέτη: Νίκος Τσιμάρας – Γιώτα Σερεμέτη Βοηθός Σκηνογράφου: Σοφία Θεοδώρου Βοηθός Ενδυματολόγου: Δήμητρα Σαρρή Βοηθός Κινησιολόγου: Κατερίνα Γεβετζή Βοηθοί σκηνοθέτη στο πλαίσιο πρακτικής άσκησης ΕΚΠΑ: Πηνελόπη Πανταζή, Βασιλική Χατζηχαμπή
Πρωταγωνιστούν:
Καρυοφυλλιά Καραμπέτη
Λάζαρος Γεωργακόπουλος
Άρης Λεμπεσόπουλος
Τάσος Σωτηράκης
Διονύσης Πιφέας
| Χορός: | Στον ρόλο της Τροφού η Ρένη Πιττακή |
Εβίτα Αγαΐτση
Ηλέκτρα Καρτάνου
Εμμανουήλ Κοντός
Ιωάννα Μπιτούνη
Μαριάμ Ρουχατζέ
Νίκος Τσιμάρας
Μουσικός επί σκηνής: Στέλιος Κατσατσίδης
