- Μετά την επιτυχημένη πορεία του «Υπογείου» του Ντοστογιέφσκι, που συνεχίζεται για τρίτη χρονιά, επιλέγετε να καταπιαστείτε με τον «Αίαντα» του Γιάννη Ρίτσου. Τι σας οδήγησε σε αυτή την επιλογή; Υπάρχει κάποια εσωτερική συνέχεια ανάμεσα στα δύο έργα;
Η επιλογή του «Αίαντα» προέκυψε από την ανάγκη μου να συνεχίσω μια σκηνική έρευνα πάνω στον άνθρωπο που βρίσκεται στα όρια της ύπαρξής του. Στο «Υπόγειο» του Ντοστογιέφσκι συναντάμε έναν άνθρωπο εγκλωβισμένο στη σκέψη, στις αντιφάσεις και στις εσωτερικές του συγκρούσεις. Στον «Αίαντα» του Ρίτσου συναντάμε έναν άνθρωπο που βλέπει να καταρρέει ολόκληρη η εικόνα που είχε οικοδομήσει για τον εαυτό του.
Τα δύο έργα συνομιλούν μέσα από τη μοναξιά, την αυτογνωσία και την ανθρώπινη ευθραυστότητα. Με ενδιαφέρει ιδιαίτερα το σημείο όπου ο άνθρωπος δεν μπορεί πλέον να κρυφτεί πίσω από τις βεβαιότητές του και αναγκάζεται να αντιμετωπίσει τον ίδιο του τον εαυτό.
- Ο Αίας του Ρίτσου διαφέρει αισθητά από τον ηρωικό πολεμιστή που γνωρίζουμε μέσα από την αρχαία ελληνική γραμματεία. Ποια ήταν η δική σας πρώτη ανάγνωση αυτού του προσώπου και ποια πλευρά του θελήσατε να αναδείξετε στη σκηνή;
Αυτό ακριβώς ήταν που με γοήτευσε στο έργο. Ο Αίας του Ρίτσου δεν είναι ο ακατανίκητος πολεμιστής, ο ήρωας που γνωρίζουμε από την παράδοση. Είναι ένας άνθρωπος που έχει χάσει το σημείο αναφοράς του. Έχει χάσει τη δύναμη, τη θέση, την εικόνα και τελικά την ταυτότητά του.
Δεν με ενδιέφερε να παρουσιάσω έναν μυθικό ήρωα, αλλά έναν άνθρωπο. Να αναζητήσω πίσω από τον μύθο τον φόβο, την ντροπή, την οδύνη, την ανάγκη για αξιοπρέπεια και την αγωνία της ύπαρξης. Πιστεύω ότι εκεί βρίσκεται η μεγάλη δύναμη του Ρίτσου: παίρνει μια μυθική μορφή και την κάνει βαθιά οικεία σε όλους μας.
- Στο σημείωμά σας αναφέρετε ότι ο Αίας είναι ο άνθρωπος τη στιγμή που δεν μπορεί πλέον να στηριχθεί στην εικόνα που είχε για τον εαυτό του. Πόσο επίκαιρο είναι αυτό το ζήτημα στη σημερινή κοινωνία, όπου η εικόνα που προβάλλουμε συχνά καθορίζει την ταυτότητά μας;
Θεωρώ ότι είναι εξαιρετικά επίκαιρο. Ζούμε σε μια εποχή όπου η εικόνα έχει αποκτήσει τεράστια σημασία. Κατασκευάζουμε συχνά μια εκδοχή του εαυτού μας, την οποία προσπαθούμε να διατηρήσουμε απέναντι στους άλλους. Οι ρόλοι, η κοινωνική θέση, η επιτυχία και η αναγνώριση γίνονται πολλές φορές στοιχεία από τα οποία εξαρτάται η αυτοεκτίμησή μας.
Ο Αίας έρχεται αντιμέτωπος με την κατάρρευση όλων αυτών. Και τότε ανακύπτει ένα πολύ ουσιαστικό ερώτημα: ποιοι είμαστε όταν πάψουμε να είμαστε αυτό που πιστεύαμε ότι είμαστε; Νομίζω ότι αυτή η ερώτηση αφορά τον καθένα μας, ανεξάρτητα από την εποχή στην οποία ζει.
- Στο έργο, η πλάνη μετατρέπεται σε μια παράδοξη στιγμή διαύγειας. Ο Αίας, όταν συνειδητοποιεί την πραγματικότητα, έρχεται αντιμέτωπος με τον ίδιο του τον εαυτό. Πιστεύετε ότι ο άνθρωπος χρειάζεται μερικές φορές να χάσει τις βεβαιότητές του για να αντικρίσει την αλήθεια;
Ίσως η μεγαλύτερη αλήθεια του έργου να βρίσκεται ακριβώς σε αυτό το παράδοξο. Η Αθηνά θολώνει τον νου του Αίαντα και εκείνος πιστεύει ότι εκδικείται τους εχθρούς του, ενώ στην πραγματικότητα σφάζει ζώα. Όταν η πλάνη διαλύεται, έρχεται αντιμέτωπος με μια πραγματικότητα που δεν μπορεί να αντέξει.
Είναι μια στιγμή οδυνηρής αυτογνωσίας. Μερικές φορές οι βεβαιότητές μας λειτουργούν ως προστατευτικά περιβλήματα. Όταν καταρρεύσουν, μπορεί να πονέσουμε, αλλά ίσως τότε να έχουμε τη δυνατότητα να δούμε κάτι πιο αληθινό. Η αυτογνωσία δεν είναι πάντα λυτρωτική. Μπορεί να είναι και εξαιρετικά σκληρή.
- Πρόκειται για έναν απαιτητικό μονόλογο, στον οποίο αναλαμβάνετε τόσο τη σκηνοθεσία όσο και την ερμηνεία. Πώς διαχειρίζεστε αυτή τη διπλή ιδιότητα; Υπάρχουν στιγμές που ο σκηνοθέτης μέσα σας συγκρούεται με τον ηθοποιό;
Είναι μια ιδιαίτερη και απαιτητική συνθήκη. Ο σκηνοθέτης χρειάζεται να βλέπει τη συνολική εικόνα, να οργανώνει τη δράση, να ελέγχει τη σύνθεση και τον ρυθμό. Ο ηθοποιός, αντίθετα, χρειάζεται να αφεθεί, να εκτεθεί και να βρίσκεται μέσα στη στιγμή.
Υπάρχει ασφαλώς μια διαρκής συνομιλία ανάμεσα στις δύο ιδιότητες. Προσπαθώ όμως να μην επιτρέπω στον σκηνοθέτη να περιορίζει την ελευθερία του ηθοποιού. Όταν βρίσκομαι επί σκηνής, χρειάζεται να εμπιστεύομαι τη δουλειά που έχει προηγηθεί και να επιτρέπω στον Αίαντα να υπάρξει μέσα από εμένα.
- Στην παράσταση το σώμα προηγείται του λόγου και η φωνή καλείται να εκφράσει το ανείπωτο. Πόσο σημαντική είναι η σωματικότητα στην προσέγγιση του συγκεκριμένου ρόλου και πώς συνεργαστήκατε με τους επιμελητές κίνησης;
Στον Αίαντα το σώμα είναι ένα από τα βασικά μέσα αφήγησης. Πριν ακόμη αρθρωθεί ο λόγος, το σώμα έχει ήδη βιώσει την ήττα, την ένταση, την αποδιοργάνωση και την κατάρρευση. Η κίνηση δεν λειτουργεί ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος της δραματουργίας.
Η συνεργασία με τη Ρούλα Κουτρουμπέλη και τον Παναγιώτη Αργυρόπουλο ήταν ιδιαίτερα σημαντική. Αναζητήσαμε έναν σωματικό κώδικα που να αποτυπώνει την εσωτερική κατάσταση του ήρωα, χωρίς να καταφεύγει σε εύκολες ή περιγραφικές κινήσεις. Με ενδιέφερε το σώμα να μπορεί να εκφράσει ακόμη και εκείνα που οι λέξεις αδυνατούν να πουν.
- Ο μονόλογος είναι από τις πιο δύσκολες θεατρικές φόρμες, καθώς ο ηθοποιός βρίσκεται μόνος απέναντι στο κοινό, χωρίς την ασφάλεια ενός συνομιλητή επί σκηνής. Πώς διατηρείται η ένταση και η επικοινωνία με τον θεατή σε όλη τη διάρκεια της παράστασης;
Ο μονόλογος δεν σημαίνει απαραίτητα απουσία συνομιλίας. Στον «Αίαντα» ο ήρωας συνομιλεί με τη μνήμη του, με τον εαυτό του, με τους απόντες, με τον κόσμο που έχει χάσει. Κυρίως, όμως, αναζητά έναν άλλον άνθρωπο.
Η παρουσία του θεατή είναι καθοριστική. Δεν τον αντιμετωπίζω ως έναν παθητικό παρατηρητή, αλλά ως έναν σιωπηλό συνομιλητή. Η ένταση δεν προκύπτει μόνο από την εκφορά του λόγου, αλλά και από τις παύσεις, τις σιωπές, την αναπνοή και τις εσωτερικές μετατοπίσεις του προσώπου. Εκεί χρειάζεται να δημιουργηθεί μια ζωντανή σχέση με το κοινό.
- Ο Αίας βρίσκεται αντιμέτωπος με την ήττα, την απώλεια της δύναμης, της δόξας και τελικά της ίδιας του της ταυτότητας. Ποια είναι, κατά τη γνώμη σας, η μεγαλύτερη ήττα ενός ανθρώπου; Είναι η απώλεια της εξωτερικής του δύναμης ή η αδυναμία να συμφιλιωθεί με τον εαυτό του;
Νομίζω ότι η μεγαλύτερη ήττα είναι να χάσει κανείς τη δυνατότητα να αναγνωρίζει τον εαυτό του. Η εξωτερική δύναμη, η επιτυχία, η κοινωνική θέση είναι στοιχεία που μπορούν να χαθούν. Το δύσκολο είναι να μπορέσεις να σταθείς απέναντι σε αυτή την απώλεια χωρίς να ακυρώσεις ολοκληρωτικά την ύπαρξή σου.
Ο Αίας δεν μπορεί να συμφιλιωθεί με την εικόνα του εαυτού του μετά την πτώση. Και αυτό είναι το τραγικό του αδιέξοδο. Η τραγωδία του δεν είναι μόνο όσα συνέβησαν, αλλά η αδυναμία του να βρει έναν νέο τρόπο να υπάρξει.
- Ο Γιάννης Ρίτσος μέσα από την «Τέταρτη Διάσταση» προσεγγίζει τις μεγάλες μυθικές μορφές με έναν βαθιά ανθρώπινο και υπαρξιακό τρόπο. Τι πιστεύετε ότι κάνει αυτό το έργο τόσο ξεχωριστό μέσα στη δημιουργία του ποιητή;
Η «Τέταρτη Διάσταση» είναι ένα σπουδαίο έργο, γιατί ο Ρίτσος καταφέρνει να απομακρύνει τις μυθικές μορφές από την απόσταση του μύθου και να τις φέρει μέσα στην ανθρώπινη καθημερινότητα της σκέψης και της συνείδησης.
Οι ήρωές του δεν είναι πια αψεγάδιαστες μορφές. Έχουν αμφιβολίες, φόβους, μνήμες και αντιφάσεις. Ο Ρίτσος δεν ενδιαφέρεται να μας αφηγηθεί απλώς μια γνωστή ιστορία. Χρησιμοποιεί τον μύθο ως ένα εργαλείο για να μιλήσει για τον άνθρωπο, την ιστορία, τη φθορά, την εξουσία και τη μοναξιά. Αυτή η διαχρονικότητα είναι που κάνει το έργο του τόσο συγκλονιστικό.
- Η σκηνοθετική σας προσέγγιση δεν επιδιώκει να αναπαραστήσει έναν μυθικό ήρωα, αλλά να αποκαλύψει έναν άνθρωπο. Πώς μεταφράζεται αυτή η πρόθεση στη σκηνική εικόνα, στα σκηνικά, στα κοστούμια και στους φωτισμούς;
Η σκηνική εικόνα έπρεπε να υπηρετεί την εσωτερική κατάσταση του Αίαντα και όχι να αναπαριστά τον μυθικό κόσμο μέσα στον οποίο κινείται η ιστορία του. Δεν με ενδιέφερε μια αρχαιοπρεπής αναπαράσταση ή μια κυριολεκτική εικονογράφηση του μύθου.
Η δουλειά του Στέφανου Τσιρωνά στα σκηνικά και τα κοστούμια, μαζί με τον σχεδιασμό των φωτισμών, που ανέλαβα ο ίδιος σε συνεργασία μαζί του, κινείται προς αυτή την κατεύθυνση. Αναζητήσαμε μια σκηνική συνθήκη που να αναδεικνύει την απογύμνωση του ήρωα από όσα τον προσδιόριζαν. Ο χώρος γίνεται ουσιαστικά ο τόπος της εσωτερικής του σύγκρουσης.
- Στο σημείωμά σας γράφετε μια πολύ δυνατή φράση: «Ο άνθρωπος δεν είναι ποτέ τόσο αληθινός όσο τη στιγμή της ρωγμής του». Είναι αυτή η στιγμή της ευαλωτότητας που σας ενδιαφέρει περισσότερο ως δημιουργό και ως ηθοποιό;
Ναι, γιατί εκεί αποκαλύπτεται κάτι που συνήθως προσπαθούμε να κρύψουμε. Στην καθημερινότητά μας έχουμε μάθει να προστατεύουμε την εικόνα μας, να ελέγχουμε τις αντιδράσεις μας και να διατηρούμε μια αίσθηση σταθερότητας.
Η ρωγμή, όμως, αποκαλύπτει την ανθρώπινη πλευρά μας. Δεν σημαίνει απαραίτητα αδυναμία. Σημαίνει ότι για μια στιγμή εγκαταλείπουμε τις άμυνές μας και ερχόμαστε σε επαφή με κάτι βαθύτερο. Ως ηθοποιός, με ενδιαφέρει ιδιαίτερα αυτή η περιοχή, γιατί εκεί γεννιέται μια αλήθεια που δεν μπορεί να κατασκευαστεί τεχνητά.
- Πόσο δύσκολο είναι για έναν ηθοποιό να εκτεθεί συναισθηματικά τόσο βαθιά, χωρίς να καταφύγει σε εύκολες δραματικές εξάρσεις; Πώς βρίσκετε την ισορροπία ανάμεσα στην ένταση και τη σιωπή;
Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της ερμηνείας. Η ένταση δεν χρειάζεται πάντα να εκφράζεται με φωνές, κινήσεις ή εξωτερικές εκρήξεις. Συχνά η μεγαλύτερη ένταση βρίσκεται σε μια σιωπή, σε μια παύση ή σε μια μικρή αλλαγή της αναπνοής.
Χρειάζεται μεγάλη πειθαρχία για να μην παρασυρθείς από το συναισθηματικό φορτίο ενός τέτοιου κειμένου. Η ερμηνεία οφείλει να έχει ακρίβεια και εσωτερικό μέτρο. Ο θεατής πρέπει να έχει τον χώρο να αισθανθεί και να συμπληρώσει αυτό που δεν λέγεται.
- Η μοναξιά είναι ένας από τους κεντρικούς άξονες της παράστασης. Θεωρείτε ότι ο σύγχρονος άνθρωπος είναι περισσότερο μόνος από ποτέ, παρά τις αμέτρητες δυνατότητες επικοινωνίας που διαθέτει;
Ναι, πιστεύω ότι υπάρχει μια βαθιά αντίφαση στην εποχή μας. Έχουμε περισσότερα μέσα επικοινωνίας από ποτέ, αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι έχουμε και περισσότερη ουσιαστική επικοινωνία.
Η μοναξιά δεν είναι απαραίτητα η απουσία ανθρώπων γύρω μας. Μπορεί να είναι η αδυναμία να συναντηθούμε πραγματικά με έναν άλλον άνθρωπο, να μοιραστούμε τις σκέψεις και τις αγωνίες μας χωρίς να φοβόμαστε ότι θα κριθούμε. Ο Αίας βρίσκεται σε αυτή ακριβώς τη συνθήκη. Μέσα από τον μονόλογο του αναζητά έναν άνθρωπο που να μπορεί να τον ακούσει και να επικοινωνήσει πραγματικά.
- Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από το Θέατρο Βαφείο; Ένα ερώτημα, έναν προβληματισμό ή ίσως μια διαφορετική ματιά απέναντι στη δική του ζωή;
Δεν θα ήθελα να φύγει με ένα συγκεκριμένο συμπέρασμα ή με μια έτοιμη απάντηση. Θα ήθελα να φύγει με ένα ερώτημα που ίσως συνεχίσει να τον απασχολεί και μετά την παράσταση.
Να αναρωτηθεί πόσο εύθραυστη είναι η εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας, πόσο εξαρτημένοι είμαστε από τους ρόλους μας και τι απομένει όταν αυτοί καταρρεύσουν. Κυρίως, όμως, θα ήθελα να αισθανθεί ότι ακόμη και μέσα στην πιο δύσκολη συνθήκη ο άνθρωπος εξακολουθεί να έχει ανάγκη έναν άλλον άνθρωπο.
- Μετά τον Ντοστογιέφσκι και τώρα τον Ρίτσο, φαίνεται πως σας απασχολούν ιδιαίτερα οι χαρακτήρες που βρίσκονται στα άκρα της ανθρώπινης ύπαρξης. Υπάρχει κάποιο επόμενο λογοτεχνικό ή θεατρικό έργο που θα θέλατε να εξερευνήσετε;
Με ενδιαφέρουν οι συγγραφείς και τα έργα που δεν προσφέρουν εύκολες απαντήσεις. Οι χαρακτήρες που βρίσκονται σε οριακές συνθήκες αποκαλύπτουν πλευρές της ανθρώπινης φύσης που δύσκολα συναντάμε στην καθημερινότητά μας.
Δεν θα ήθελα να προαναγγείλω κάτι συγκεκριμένο. Εκείνο που μπορώ να πω είναι ότι θέλω να συνεχίσω να αναζητώ κείμενα με ουσιαστικό υπαρξιακό βάθος, που να δημιουργούν την ανάγκη για μια ζωντανή και απαιτητική θεατρική συνάντηση.
ΠΡΟΣΩΠΙΚΕΣ – ΕΞΟΜΟΛΟΓΗΤΙΚΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ
- Πόσο από τον ίδιο τον Στέργιο Ιωάννου υπάρχει τελικά μέσα στον Αίαντα; Αναγνωρίζετε δικές σας αγωνίες, φόβους ή εσωτερικές συγκρούσεις στον ήρωα;
Κάθε ρόλος περνά αναπόφευκτα μέσα από τον άνθρωπο που τον ερμηνεύει. Δεν πιστεύω ότι μπορείς να προσεγγίσεις πραγματικά έναν χαρακτήρα αν δεν επιτρέψεις να συναντηθεί με δικά σου βιώματα, σκέψεις και ερωτήματα.
Δεν ταυτίζομαι απόλυτα με τον Αίαντα, ούτε θα ήθελα να μεταφέρω αυτούσια τα προσωπικά μου βιώματα στον ρόλο. Προσπαθώ όμως να κατανοήσω την ανθρώπινη συνθήκη του. Σε αυτό το σημείο συναντιούνται ο ηθοποιός και ο ήρωας.
- Έχετε βιώσει ποτέ μια στιγμή στη ζωή ή στην καλλιτεχνική σας διαδρομή που να αισθανθήκατε ότι πρέπει να επαναπροσδιορίσετε την ταυτότητά σας, αφήνοντας πίσω μια εικόνα του εαυτού σας;
Νομίζω ότι ο επαναπροσδιορισμός είναι μια διαδικασία που συνοδεύει κάθε ουσιαστική διαδρομή. Μεγαλώνοντας, αλλάζοντας εμπειρίες και συναντώντας διαφορετικούς ανθρώπους, αναγκάζεσαι να επανεξετάζεις όσα θεωρούσες δεδομένα.
Το σημαντικό είναι να μη φοβάσαι αυτή τη διαδικασία. Δεν είναι πάντα εύκολη, αλλά είναι απαραίτητη για να συνεχίσεις να εξελίσσεσαι. Ίσως γι’ αυτό ο Αίας να είναι τόσο κοντά σε μια σύγχρονη ανθρώπινη εμπειρία.
- Τι είναι αυτό που εξακολουθεί να σας γοητεύει στο θέατρο και σας κάνει να επιστρέφετε κάθε φορά στη σκηνή με την ίδια ανάγκη για δημιουργία;
Η ζωντανή συνάντηση. Το γεγονός ότι κάθε παράσταση είναι μοναδική και δεν μπορεί να επαναληφθεί ακριβώς με τον ίδιο τρόπο. Κάθε βράδυ δημιουργείται μια καινούργια σχέση ανάμεσα στον ηθοποιό και τον θεατή.
Το θέατρο απαιτεί παρουσία, αλήθεια και διαρκή εγρήγορση. Δεν μπορείς να κρυφτείς πίσω από την τεχνική σου. Αυτή η δυσκολία είναι ταυτόχρονα και η γοητεία του. Είναι ένας χώρος συνεχούς αναζήτησης.
- Αν μπορούσατε να απευθύνετε μία μόνο φράση στον Αίαντα, ποια θα ήταν;
Θα του έλεγα: «Συνέχισε να υπάρχεις πέρα από αυτό που πίστευες ότι είσαι».
Ίσως όμως αυτό να είναι και το κομβικό σημείο για εκείνον. Γιατί ενώ μέσα από όλη του την διαδρομή στο ποίημα, αποδέχεται και κατανοεί στο τέλος ότι η ανθρώπινη αξία δεν εξαντλείται στη δύναμη, στη νίκη ή στην αναγνώριση των άλλων, ότι η ουσία της ζωής βρίσκεται στα μικρά πράγματα της καθημερινότητας, ότι ο ίδιος δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένας κρίκος σε αυτό που ονομάζουμε ζωή και ότι ο κόσμος θα συνεχίσει να υπάρχει και μετά από εκείνον, αποκτώντας έτσι μια νέα γνώση, μιά νέα επίγνωση της φθαρτότητας και του προσωρινού των πραγμάτων , δεν υπάρχει για εκείνον η δυνατότητα να συνεχίσει να υπάρχει. Επειδή ο Αίαντας έρχεται από έναν άλλο κόσμο ηρωικό και αυτή του η καταγωγή δεν του επιτρέπει να συνεχίσει να υπάρχει στον νέο κόσμο της καινούργιας του γνώσης . Αυτός άλλωστε είναι και ο λόγος που ενώ φτάνει στο κατώφλι αυτής της γνώσης, επιλεγεί στο τέλος όπως και ο Σοφόκλειος Αίας την αυτοχειρία . Όχι απο απεσιοδοξία. ούτε για λόγους υστεροφημία όπως εκείνος , αλλά ίσος για να ξαναγεννηθεί σε έναν νέο κόσμο όχι ηρωικό, κομίζοντας όμως αυτή την φορά αυτή την νέα του γνώση.
Πληροφορίες παράστασης:https://www.ticketservices.gr/event/theatro-vafeio-aias/?lang=el
